Canteira de Cartelle

Erase unha vez…

Un lugar cheo de actividade, de xente traballando para sacar da nai terra un dos primeiros elementos de construcción que serviu para erguer casas para familias, templos para a oración, sinalizar encrucilladas ou salvar obstáculos tendendo pontes.

Pero deso xa fai anos. Non lembro cantos, pero si lembro de ir ao colexio de Cartelle en autobús e cruzarnos con camións cargados de pedra. Atoparnos cun deses grandes vehículos en certos puntos do traxecto conlevava certa pericia para os conductores e tamén emoción para os escolares que íamos no transporte escolar de a ver como se solventaba a cousa. O que me fai lembrar como cambiou a cousa nos desprazamentos dos cativos (haberá tempo para iso…)

Tamén lembro que, de cando en cando, un estourido tremendo facía tambalear todo ao redor, e iso que Sande non era dos lugares máis cercanos.  Tan só temíamos que o noso Castelo (Torre, se permite chamarlle, a regañadentes, para os de fóra) se viñese abaixo nunha desas explosións.

Pero xa fai anos que ningunha pedra é carrexada polos viais da antiga canteira. Agora só quedan restos do que foi. Como se de un auténtico parque temático de ferruxe se tratase, o lene vento cóase entre os ferros e, de cando en cando, o roce metálico fai rechinar un son que pon a banda sonora ao paseo.

Como non podía ser menos dun lugar abandonado, está cheo de recunchos nos que non é difícil imaxinar o pasado cheo de vida, que serviu como modo de ingresos de familias do concello, aportando algo que é necesario para manter vivo o rural que, desgraciadamente, esmorece en tantos e tantos lugares, traballo.

Agora ese parque temático é un punto de “interese turístico” (chamémoslle…). Máis alá da ferruxe, queda a cavidade da que a pedra se foi extraendo. Un cráter que se foi enchendo de auga dando forma a un improvisado lago no que as fermosas cores turquesas do líquido elemento e o reflexo do entorno non deixan indiferente. Como sacado dunha das mellores postais de viaxes de idílicos paraísos, as augas parecen tinguidas de verde azulado hipnotizando e convidando a ficar e ollalas, con calma, detemento, como buscando que algún misterio emerxa delas… Tamén convidan ao baño… que ben pode ser un refrescante de media tarde, ou un baixo os raios da lúa chea… eí o deixo…

Pero é difícil describir as cores e a súa maxia para a vista, o mellor, convídovos a que o comprobedes. Eso si, sobra decilo, pero con civismo. Nada de máis grafitis sustituíndo as marcas dos canteiros e se queredes merendar ou tomar un refresco, restos nunha bolsiña e para casiña. Gracias!

Aluméame luniña…

A ti, meu pai

Dezáseis anos. 16 anos. Da igual como o escriba, en letra ou en número, son moitos anos. Por decir, un cuarto de vida, o tempo dun recén nado no seu berce a un adolescente coas hormonas en plena revolución. Pero, se me permitides, eu vou contar eses anos doutro xeito. No número de anos que levo sen pronunciar dúas sílabas, que, a pesar da súa sinxeleza e de seren iguais, abranguen un mundo de sentimentos e significado: “papá”.

Nun destes impulsos impredecibles que me caracterizan e que últimamente se me da por facer con máis frecuencia para sacar proveito de cada minuto que a vida me da, “corrín” cara o fogar, eí onde me criei e onde me ensinaches os valores esenciais que non hai colexio que ensine. E,nun arranque de valentía, volvín abrir as rexas portas de madeira da adega e decidín lembrar. Pechei os ollos e deixei que os recordos me invadisen nas frías instalación subterráneas, rodeada de barricas de madeira e as botellas dunha colleita (a última embotellada xuntos) que resisten ao paso do tempo na zona da “cova”, como simple testemuñas doutro tempo e nas que o paso dos días, estou segura, non as fixeron gañar prestixio, aínda que para min sexa incuantificable o seu valor vitivinícola.

Quixen lembrar os días de traballo nesa adega. Eses momentos compartidos nos que ti me explicabas cales eran os pasos para obter un bo viño (sinto non haber prestado máis atención). E os días de embotellado, as botellas perfectamente limpas e ordeadas no chan. Meticulosamente un pouco de azucre e coñac (si, expertos no mundo do viño, eso non se fai) “Mónica, ten coidado e non te pases co azucre, que logo as botellas non resisten”. Lembrote empurrando a prensa para o mosto, cunha soa man. A pérdida da dereita nun accidente en Alemaña nunca te botou atrás. Sempre activo e facendo de todo… e nunca queixándote.

Lembro aprender a contar con anaquiños de quesitos con pan na merenda e a ler os cómics que me intercambiabas cando ti facías os trocos das novelas do Oeste que tanto che gustaban e que ocupaban as túas tardes de lectura, sempre que os traballos de campo o permitían.

Lembrote facento un canastro, “o canastro”. Como cunha soa man ías encaixando peza a peza ata chegar o día do traslado. Do patio traseiro a finca cercana. Era domingo e unha recua de homes dispostos a ir en procesión co canastro ás costas.

Lembro os teus ollos azuis (si, azuis e loiro que eras, aínda que desa herdanza nin rastro en min), os chocolates Chaparro que me preparabas cando me atopaba mal para que me animase con algo quente, e venme a túa imaxe sentado ante a Olivetti escribindo cartas.

Lembro, lembro… como aprendín a ser “ben mandada”, obediente, pero tamén loitadora polo que quisexe, a que non me deixase vencer, a que eu podía saír adiante como ti tiveches que facer na emigración. A ser independiente e que a educación é un valor que nunca, pase o que pase, che poden arrebatar.

Mágoa de non haber sacado e tido máis tempo. Non haber escoitado máis (demasiado nova, aínda que non é excusa). Pero sei e son consciente de que esos anos sentaron as bases do que son hoxe en día. Que non puiden ter mellor referente e educación, que ninguén me puido ensinar mellor a valorar o que teño, a ser respetuosa, educada, axudar a quen o precise, ter as portas da casa sempre abertas, ser agradecida, a loitar por min e polo que que quero, a ser forte, loitar e sobrepoñerme ás adversidades. A querer a terra e a lingua coas que medrei, a valorar o noso rural, todo o que nos da, e o esforzo que supón sacalo adiante. A ser muller, loitadora e capaz de facer o que me propuxera. Estudiar, viaxar, ir ao teatro ou a unha exposición, pero tamén ser capaz de coller un sacho e un carretillo e que os aneis non se me caian e orgullosa me sinto delo, e de ser capaz de ter a miña hortiña ecolóxica. E se hai que botar patacas, bótanse. E se hai que apañar berzas, apáñanse.

Hoxe ti es o protagonista, pero tamén están contigo outras dúas sílabas que axudaron a darme forma. Para ben ou para mal. Guste ou non. Sexa mellor ou peor. Pero eu.

Pero agora xa non quero lembrar máis. Empeza a doer e aínda queda tanto por lembrar. Xa o farei de novo. Abro os ollos. Todo segue igual. Como se o tempo non pasase. Pero si o fixo, máis maior e con máis experiencia. Tal vez máis forte, pero eiquí estou, querendo sentirme novamente aquela nena que fun, na que vivía protexida do mundo, sen preocupacións, feliz nesa adega, feliz contigo, feliz con vós. E vólvome pequeniña.

Lembrando ou non, con bágoas ou sen elas, a túa impronta sempre vai estar invadindo cada recuncho. E, sen ningunha dúbida, este é o lugar onde sempre voltar. 

"E ti, segues a contar periódicos?"

Teño na mente unha frase: "E ti, segues a contar periódicos?". Esa era a pregunta coa que moitas veces me recibías e que nunca faltaba nas miñas visitas, non tan frecuentes como, vida tola esta, me gustaría que foran. Botareina en falta porque, quen me vai a preguntar agora cousa tal?

Eras un home rexo, forte, de profundos ollos castaños que buscaban os meus para realmente descubrir se estaba ben baixo o meu sorriso.

Xa non eras un rapaz, pero ese non é consolo. Cada ano pasado estaba marcado nas enrrugas da cara. Anos dunha vida dura de traballo para sacar adiante a sete fillos, sete fillos que sairon adiante e que  a día de hoxe tamén son pais e incluso avós.

Veñenme á mente imaxes, imaxes soltas do alto e do serio que aparentabas, pero eran só iso, apariencias. De seguido o teu rostro mudaba e ofrecía un sorriso que, acompañado dunha doce mirada, facía ver o grande home, boa persona e o querido que eras. Tamén lembro o revolucionario que sempre fuches. Sempre en pé de guerra, protestando polas inxustizas e as cousas que non ían "polo rego". E é que eras un rebelde, ata o último dos teus días. Fervíache o sangue con certos temas e eso non cambiou, aínda que os tempos si o fixeran.

Botareite de menos, aínda que non nos viramos tan a miúdo, sabía que estabas eí e un oquiño do meu pensamento estaba contigo.

Dende onde estés sei que estarás ben e eso dame paz. Saúda aos meus, de certo te han de recibir xunto con moitas outras persoas que formaron parte do noso clan e que xa non están.

Por ti, contarei xornais. Vémonos.

Aluméame luniña

Entón, emerxeu... (emerxerei)

“Nos dezaseis anos que levo vivindo aquí, nunca tal vin”, sentencia, poñamos, José, un adegueiro da zona, namentres se prepara para baixar, todo o áxil que a súa idade lle permite, os bancais nos que se nacen as cepas dos seus viñedos e seguir coa metódica tarefa da poda. Confesa que nunca foi ata o Castro Candaz, que quere ir, en parte para cumprirlle o desexo a súa muller, “pero penso que non está alá tan ben como para chegar sen cansar”, e tamén en parte porque non deixa de velo na televisión, e “telo tan pretiño e non ir…”

Conta que na fin de semana “riadas de xente, miles de persoas” se achegaron para ver e subir ata o lugar, “cousas da modernidade e os medios de comunicación, antes tamén tiña baixado o nivel do encoro e nunca pasou tal”. Medio en broma lle digo “se a metade parase a axudar á poda”. E el ri. “Canta razón tes rapaciña, pero esto acabase”.

E se alguén me pode aconsellar como chegar ata o Castro Candaz, ese é el. Así que seguindo as súas indicacións (moi boas, porque cando comenzou a chegar xente que viñeran por outro lado, sen pararse ao pracer que supón unha conversa e escoitar a alguén do lugar que sempre está cargado de sabiduría, parecía que non escolleran o camiño axeitado) cheguei nun fermoso paseiño ao lugar sinalado do que tantas imaxes me tiñan chegado nos últimos días.

Nese paseiño vale a pena deterse a ollar a confluencia dos ríos, a calma do encoro a baixo nivel, os restos de adegas que quedaron asulagadas e os bancais perfectamente conservados que agora son mudas testemuñas doutros tempos cheos de vida e dos que, aínda xorde algunha cepa que parece allea as enchentes e decrecentes das augas. Ver, e tamén pechar os ollos e deixarse levar ata eses tempos, imaxinar como serían as idas e vidas dos adegueiros, o seu traballo ata obter o valioso néctar que xa os romanos souberon apreciar e que hoxe dan nome á Denominación de Orixe Ribeira Sacra que comparten as provincias de Ourense e Lugo.

Castro Candaz son os restos dun poboado castrexo sobre o que se ergueu unha fortificación nun promontorio con tan só un acceso, polo poñente e con tres chairas como defensa natural. Esta ubicación convertíano en prácticamente inexpugnable para os que osaban un asalto, tanto, que (segundo conta o Formoso Lamas) durante a segunda vaga de asaltos das tropas normandas, unha vez arrasados os arredores, os nobres refuxiaronse en Castro Candaz, propiedade dos irmáns Eriz: Olmundo e Egica , que lograron resistir unha primeira invasión gracias a axuda do exército do rei asturiano Ramiro, pero, nun segundo asalto resultaron vencidos. Con todo, a historia converteu este espazo nun dos símbolos da resitencia galega fronte aos viquingos.

A fortaleza foi destruida en grande medida durante a Revolta dos Irmandiños.

Para chegar ao gran patio central é necesario pasar unha rampa que da acceso ao antigo Castelo, cunha plataforma circular na cima, e rodeado de murallas circulares concéntricas, unha delas cunha altura de preto de 2,10 metros de alto. Muros, murallas e estancias están erguidos con xistos, aínda que tamén se atopan restos de granito. A comezos de século conservábanse dúas paredes do antigo castelo, as cales formando un ángulo recto posuían un ancho de 1,88 metros e un longo de 5 metros.

Candaz tampouco está lonxe das lendas. Din que no seu interior agocha fabulosos tesouros, feito incentivado pola existencia de dúas entradas subterráneas no castro que na actualidade se atopan asolagadas polas augas dos ríos Miño e Chorente. Será cuestión de buscar...

Por se queredes ir, Castro Candaz está na parroquia de Santa Eulalia de Pedrafita, Chantada. Dende Ourense, a pouco máis de unha hora, ao deixar atrás a vila de Chantada, coller o desvio a dereita a Paracostoia e atoparedes indicacións, máis ou menos “enxebres”.

Despois dun paseo polas ruinas, ollando e desfrutando dun momento que poida que tarde en repetirse, tocando esas pedras que non tardarán en volver a ocultarse baixo as augar, é hora de regresar. Á volta, ao fondo dos bancais, na adega, José e a súa muller están de descanso. É hora de xantar antes de voltar ás tarefas da poda que nin o descenso das augas nin os milleiros de visitantes poden interromper. A natureza segue o seu curso e é tempo de podar.

A todo esto, sobra decir que o que máis desfrutou foi Lobo. Sobe, baixa, nada, salta, explora, cheira… un fervello, vamos, o Lobiño de sempre…

Aluméame luniña

Toca cruzar a raia…

Outro país, outro idioma e, nos seus tempos outra moeda, pero sen apenas unha fronteira que diferencia unha lugar de outro. Eso é o que ocorre na maior parte das localidades da raia galega e portuguesa e Pitoes das Junias é un deses casos. Ubicada no Gerés de Portugal, en Montealegre, é unha pequena aldea con todo o engado deses pobos perdidos e case abandonados, un engado que se transforma en fonda tristura se pensamos que camiñan case seguro cara a súa desaparición se non se pon remedio.

Pitoes das Junias, a 1.100 metros de altitude, está sito a 1´30 minutos de Ourense (ou eso din as guías… e non vou entrar en detalles…). Para chegar ata alí, unha opción é ir ata a capitalidade de Muíños, Mugueimes, e, dende o centro da localidade, coller a carretera que leva a Porqueirós e Queiroás. Unha vez en Queiroás hai dúas opcións, seguir a carretera ou tomar unha pista (tal e como o indican os veciños, que son os que máis saben, pero tamén hai un cartaz que así o indica). E, case sen darnos conta cruzamos a raia e chegamos a esta localidade de montaña.

Unha vez alí, o primeiro, deixar o coche. Veredes que todas as rúas prohíben o paso “excepto a moradores”. Caso omiso. Ou eso é o que din os veciños cando pregunto… se ve que alí as leis de circulación van a outro ritmo. E non temades, colledes polas angostas rúas! Hai tamén zonas habilitadas para o aparcamento e lugares onde se pode deixar o coche sen problema.

No que atinxe ao roteiro, ten unha distancia de 5,4 Qm., circular e de dificultade media. A cascada e o mosteiro de Santa María son os puntos de visita obrigada.

Unha das opción de comenzo do roteiro é dende o centro do pobo. Está sinalizada unha  “cascata” e se seguides o camiño empedrado non hai pérdida a falta de indicacións. Chégase a ela tras desviarse, segundo as indicacións,  unhos 550 metros do camiño empedradoe tras descender arredor de 220 escalóns de madeira (que haberá que subir…), dase a un mirador dende onde se pode ver a cascada. Ten unos 30 metros de altura cuxas augas proceden do regato de Pitoes, e que rematan ao pé dun carballo (onde segundo as lendas habita un trasno). Hai posibilidade de chegar ata o lado do río, pero o camiño, nesta ocasión estaba realmente imposible (nin Lobo insistiu moito). Ademais na miña cabeciña soaba certa  voceciña (ela sabe quen é) decindome… “ti vai caer, parte unha perna e a ver como te atopamos, que o can non sabe facer chamadas” (e, chámadelle intuición, desta fixen caso a esa voceciña).

O mirador é unha boa parada para  coller folgos mentres se observa a caída da cascada antes de iniciar o ascenso. Recordovos, unos 220 escalóns… que se levan ben, e senón, sempre se pode parar, sentar e ollar ao  arredor, as vistas das montañas do Parque Natural están omnipresentes e ofrecen unha fermosa panorámica. 

Novamente no camiño empedrado, toca seguir ruta ata o Mosteiro de Santa María, tamén perfectamente indicado. Creo que xa vos falei da miña atracción polos lugares en ruinas. Esa poderosa atracción que exercen sobre min e que fan que me deixe levar e perder entre elas, buscando recuchos, pechando os ollos e imaxinando o pasado entre os seus muros. A vida que alí se desenrolou e os segredos que acubillan as pedras e que se prestas atención, o mesmo descobres algún.

Do mosteiro cisterciense de Pitoes das Junias dise, como en tantas outras ocasións, que ten a súa orixe nun día en que uns nobres que estaban de caza se lles apareceu a Virxe baixo un carballo tras tentar descubrir que era o que lles chamaba a atención aos seus cans. Por este motivo prometeron erguer alí o mosteiro. A historia menos romántica, fala dos ermitaños (dise que 13) que buscaban nesta paraxe alonxada paz e tranquilidade para levar a cabo labores de pastoreo e oración con total humildade. A súa construcción deu comenzo antes da fundación de Portugal, aínda que o que queda del é do século XVII. Acadou certo esplendor e inicialmente dependeu do Mosteiro de Oseira. A súa ruina vén da decadencia dos mosteiros do século XVIII e dun incendio que o acabou por destruir.

Tan só algúns arcos, paredes e restos son testemuñas do que nos seus tempos foi. Merece a pena deixarse levar e tomar o seu tempo en descubrir as diferentes dependencias. É un mosteiro pequeno, recoleto que as súas historias había de ter. A igrexa si foi restaurada e se conserva en bo estado.

Se cruzades unha pequena ponte pegada ao mosteiro, pódese ver un antigo muíño ao carón do río. Nun día de sofocante calor, ver esas augas cristalinas, a envexa de Lobo bañándose… tentador, moi tentador… e non hai nada que preste máis que un pequeno baño en soidade roeada de cabaliños de demo de intensa cor azul (facía tempo que non vía tantos!)

Tras esta paréntese, toca seguir camiño de ascensión que leva de novo ata Pitoes.

No Eco Museo do Barroso pódese descubrir algo máis do trascurrir da vida en Pitoes das Junias, do seu mosteiro, a vida das mulleres… fermosas fotografías que nos trasladan a outro xeito de vida moito máis duro (como para queixarnos…). Ollo aos horarios… que estamos en Portugal.

Chama atención a intensa vida agrícola que alí se ve, dende o momento que se chega. Maiores e mozos (impensable case onda nós, aínda que non fai moito era o habitual) se adican aos traballos de campo como fai moito que non vía. E eso no fondo é unha riqueza. Unha riqueza de ver aos fillos cos seus país indo xuntos cara as leiras, botándolle unha man e, sobre todo, facendo compaña, unha compaña única e que o paso dos anos non permitirá repetir. Unha ledicia  que alí aínda se conserve ese pouso lonxe desta sociedade que impón cousas innecesarias como se fosen obrigatorias. 

Merece a pena dar un paseo por Pitoes das Junias e descubrir o encanto de pequenos recunchos nos que moitas das casas parecen deshabitas, outras a medio caer e tamén certa iniciativa por recuperalas orientadas ao turismo. Queda un longo camiño para devolverlle todo o esplendor que merece, pero, paseniño e con coidado, o resultado pode ser espectacular.

É o máis importante, o que da riqueza a calquera espacio, é a súa xente. Vale a pena parar e escoitar aos veciños. Escoitar a unha parella de avanzada idade, sentada á porta da súa casa coa que non puiden máis que  ficar “un bocadinho”. Dous “velliños” cheos de “saudade”, de caras curtidas polo sol e os duros invernos nos que apenas poden saír da casa; sen familia, sen máis compaña que un ao outro. Ela mírame a través dos seus lentes escuros; él cunhos ollos profundos e azuis que, sen dúbida a conquistaron moitas mozas anos atrás. Confesan gostar do verán, das visitas e de poder pasar un chisco das súas vidas a falar cos visitantes que os poñan ao día do que ocorre fóra do seu pobo “o máis bonito dos derredores”.

Hai casas de Turismo Rural, por se queredes facer noite, así como restaurantes nos que degustar a boa gastronomía da zona.

Se non queredes andar… o camiño pode levarvos ata case o mesmo pé da cascada e do mosteiro comodamente en coche.

Regresemos, voltemos, espertemos…

Aluméame luniña…